Opin vísindi

 

Nýlega bætt við

Verk
Lifandi texti - Áhrif þýðinga á sögu leiklistariðkunar á Íslandi
(Háskóli Íslands, Hugvísindasvið, Íslensku og menningardeild, 2026-05-18) Gunnlaugsdóttir, Tinna Þórdís; Gauti Kristmannsson; Íslensku og menningardeild (HÍ); Icelandic and Comparative Cultural Studies (UI); Hugvísindasvið (HÍ); School of Humanities (UI)
Í þessari rannsókn — sem ég kýs að kalla „Lifandi texta“ þar sem hún snýr fyrst og fremst að texta sem ætlaður er til lifandi flutnings af leiksviði — verður saga og þróun leiklistariðkunar á Íslandi rakin út frá hlutverki og vægi erlendra áhrifa og fyrirmynda. Þýðingar erlendra leikrita eru í kjarna rannsóknarinnar en einnig margvísleg hagræðing og endurritun texta fyrir leiksvið. Samhliða verður leitast við að varpa ljósi á þýðingarhugtakið með vísan til þýðingasögunnar og helstu fræðikenninga á því sviði, en með sérstöku tilliti til leikbókmennta og sviðshandrita, eða þess sem tekur til eða heimfæra má upp á slíkan texta. Helstu rannsóknarspurningarnar snúa að erlendum áhrifum, hvaðan þau komu, hvernig þau birtust og síðast en ekki síst hvaða merkjanlegu spor þau skildu eftir sig – og þar með vægi þeirra og áhrif á þróun leiklistarinnar í landinu. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að erlendar fyrirmyndir hafi vísað veginn í árdaga og að stælingar erlendra gamanleikja hafi verið sá efniviður sem gerði leiklistinni kleift að festa rætur á Íslandi. Íslensk leiklist og innlend leikritun rekur þannig upphaf sitt til þýðinga, auk þess sem ýmiss konar erlend áhrif og þýðingar í margbreytilegum og margvíslegum myndum og skilningi þess orðs, hafa til þessa dags stuðlað að áframhaldandi vexti starfsins og viðgangi þess. Í fyrsta kafla ritgerðarinnar er fjallað um þýðingar og þróun fræðigreinarinnar í stærra samhengi. Leitast er við að varpa ljósi á stefnumótandi skoðanir skálda og heimspekinga fyrri tíðar og athyglinni síðan beint að Íslandi og staðan hér á landi rakin að nokkru. Staldrað er við fyrstu þýðingar fagurbókmennta á síðari öldum á Íslandi og nálgun þýðenda er sett í samhengi við orðræðuna um mismunandi nálgun þýðenda að bókmenntatexta, en hér á landi voru það ljóðaþýðendur sem ruddu brautina og settu þeim sem á eftir komu fagurfræðileg og skáldskaparleg viðmið, ekki síst þýðendum bundins leiktexta. Umræðunnar um sérstöðu leiktexta er einnig getið og hugmynda þeirra fræðimanna sem einna fyrstir settu fram hugmyndir um æskilega nálgun að slíkum textum. Í öðrum kafla ritgerðarinnar er saga leiklistariðkunar í landinu rakin að nokkru og vísað til dæma af hlutverkaleikjum og skemmtanahaldi á fyrri öldum sem rekja má til þeirrar norrænu arfleifðar sem landnemar báru með sér til landsins. Því er síðan fylgt eftir hvernig þeirri arfleifð reiddi af í gegnum aldirnar og þá hvernig flest það sem menn gerðu sér til skemmtunar féll í ónáð eða var beinlínis bannað. Þrátt fyrir það var það látið óáreitt þegar hlutverkaleikir tóku að þrífast á skólaskemmtunum í Latínuskólanum í Skálholti og á átjándu öld og rakið hvernig þeir leikir þróuðust smám saman í frumstæða leiklistariðkun, en færð eru rök fyrir því að það starf hafi markað upphafið að ástundun þeirrar listgreinar í landinu í nútímaskilningi þess orðs. Sagan er síðan rakin frá því að Latínuskólinn flutti endanlega til Reykjavíkur um miðja nítjándu öld og leikstarf og skemmtanir skólapilta urðu hluti af bæjarmenningunni. Einstaklingar í bænum stóðu einnig fyrir stöku leiksýningum og fljótlega voru stofnaðir leikhópar og félög um starfið. Efniviðurinn var að mestu evrópskir gamanleikir, aðallega danskir, sem bárust til landsins í gegnum Kaupmannahöfn. Sumt var leikið á dönsku, sérstaklega framan af, annað í íslenskum þýðingum, stælingum eða staðfærslum, eins og vísað er til með dæmum. Sagan er síðan rakin til loka nítjándu aldar og getið um hvernig erlendar fyrirmyndir urðu aflvaki fyrstu innlendu leikritanna sem náðu máli. Í kaflanum er einnig komið inn á hina menningarpólitísku umræðu og leikritaþýðingar sem hluta af endurreisn þjóðtungunnar. Í þriðja kafla ritgerðarinnar er athyglinni beint sérstaklega að þýðingum sígildra leikbókmennta. Yfirlýst markmið var að reyna á þanþol og blæbrigði tungumálsins og sýna fram á hæfni þess til að skila stórbrotnum erlendum leikskáldskap. Lýsandi dæmi eru tekin úr fyrstu þýðingum sígildra leikbókmennta á íslensku og vitnað til þeirrar umræðu sem fylgdi útgáfu þeirra á prenti. Samhliða er komið inn á kenninguna um fjölkerfi samfélagsins, eða helstu ytri áhrifaþætti og viðleitni áhrifavalda til að stýra umræðunni. Einnig er í kaflanum varpað ljósi á stöðu leikrita og leikbókmennta innan bókmenntakerfisins á Íslandi, en með vönduðum þýðingum sígildra leikrita stækkaði mengi leikbókmennta auk þess sem þýðingar sköpuðu fordæmi og urðu grundvöllur frekari þróunar. Í kafla fjögur er innlend leiklistarsaga undir, allt frá því að leiklistarstarf í Reykjavík varð nokkuð samfellt við lok nítjándu aldar til fullgildrar atvinnustarfsemi um miðja tuttugustu öldina og áfram inn á fyrsta fjórðung þeirrar tuttugustu og fyrstu. Framboð leikrita er rannsakað sérstaklega og sýnt fram á að þýdd erlend leikrit hafi verið í meirihluta sviðsettra verka og sá efniviður sem fleytti starfinu áfram. Einnig er varpað ljósi á hvernig erlendarstefnur og straumar höfðu áhrif á verkefnaval og fólu í sér nýjar áskoranir. Sérstaða leiktexta er áréttuð og þær kröfur sem gera verður tiltexta sem beinlínis er þýddur til lifandi flutnings á leiksviði. Umræðan um skort á frambærilegum innlendum leikritum varð hávær með opnun Þjóðleikhússins og leikskáldunum kennt um, en starfsumhverfi höfunda var lítt hvetjandi, eins og rakið er og sama átti við um þýðendur. Í kafla fimm er sjónum beint að þeim margvíslegu erlendu áhrifum sem bárust til landsins með fólki sem menntaði sig og starfaði erlendis. Nýsköpun og tilraunastarf í erlendum leikhúsum varð að fyrirmynd þegar hér voru stofnaðir fyrstu sjálfstæðu atvinnuleikhóparnir. Einnig er komið inn á þau áhrif sem erlendir gestaleikstjórar höfðu á starfsemi atvinnuleikhúsanna með því að kynna og fylgja eftir nýrri nálgun að sígildum leiktextum. Tekin dæmi af stefnumótandi samstarfi erlendra og innlendra leikhúslistamanna sem leiddi til ögrandi túlkunar á efni sígildra leikrita. Einnig er komið inn á endurritun og hagræðingu og þau verkfæri þýðingafræðinnar sem nýta má í þágu nýtúlkunar á sígildum leiktexta, sem aftur er til þess fallin að endurnýja erindi hans og tilhöfðun. Varpað er ljósi á slíka nýtúlkun með raundæmum úr íslensku leikhúsi á síðari árum. Samhliða er vitnað til listrænna stjórnenda og þýðenda þeirra sömu verkefna, þar sem þeir ræða og skýra ásetning sinn og nálgun. Hér er hið nýskapandi afl þýðinga í formi endurritunar og hagræðingar áréttað og um leið hið nýskapandi afl leiklistarinnar til að opna áhorfendum nýjan skilning á eldri texta. Í kafla sex er athyglinni beint að höfundinum og þýðandanum í íslensku leikhúsi, en skilin þar á milli eru oft á tíðum óljós. Varpað er ljósi á hvað hugtakið „þýðing“ getur umfaðmað vítt svið, en það á jafnt við þegar texti er þýddur frá einu tungumáli til annars og þegar formi hugverks er breytt, eins og þegar skáldsaga eða annað höfundarverk á öðru formi er endurritað og því hagrætt fyrir leikhúsmiðilinn. Það á einnig við um túlkun leikara á leiksviði, eða þegar texti er túlkaður í lifandi flutningi. Í kaflanum er einnig varpað ljósi á stöðu höfundarins, sem lengst af stóð nokkuð höllum fæti í íslensku leikhúsi, en svo virðist sem það hafi tekið stjórnendur leikhúsanna tíma að átta sig á mikilvægi þess að hlúa að starfi þeirra. Sama á við um þýðendur sem oft fengu lítið svigrúm til að skila vinnu sinni. Hér er einnig er komið inn á umræðuna umleikgerðir og hvað telst fullgilt leikrit, eða hvað sé rétt að flokka sem höfundarverk og hvað endurvinnslu texta. Hér er dregið í efa það sjónarmið að uppruni hugmynda skipti sköpum og staðhæft að það sé úrvinnslan sem allt veltur á. Staða innlendrar leikritunar og nýsköpunar er síðan rædd í sögulegu samhengi og umræðunni fylgt eftir með samanburði, sem byggir á samantekt á fjölda innlendra og erlendra leikrita á verkefnaskrá Leikfélags Reykjavíkur og Þjóðleikhússins frá upphafi og til leikársins 2024-2025. Í kaflanum eru birt súlurit og línurit sem byggja á þessum upplýsingum og sýna fram á yfirgnæfandi meirihluta þýddra leikrita á verkefnaskrá beggja leikhúsanna frá upphafi, en samantektin er birt í heild sinni í viðaukum. Síðan eru niðurstöður dregnar saman og loksfylgja lokaorð höfundar.
Verk
The role of atrial fibrillation and aortic stiffness in brain structure and function
(University of Iceland, School of Health Sciences, Faculty of Medicine, 2026) Gardarsdottir, Marianna; Davíð O. Arnar; Faculty of Medicine (UI); Læknadeild (HÍ); School of Health Sciences (UI); Heilbrigðisvísindasvið (HÍ)
Atrial fibrillation is the most common sustained cardiac arrhythmia and is associated not only with stroke and heart failure, but also with reduced brain volume and cognitive impairment. While thromboembolism explains part of this relationship, growing evidence suggests that additional mechanisms, including vascular, inflammatory, and hemodynamic processes, contribute to brain vulnerability in atrial fibrillation. Aortic stiffness, a manifestation of vascular aging, has similarly been linked to structural brain changes and cognitive decline. The overall aim of this thesis was to investigate whether disturbances in central hemodynamics represent a common pathway linking AF and aortic stiffness to alterations in brain perfusion, brain structure, and cognitive performance. In a population-based cohort of older adults, total cerebral blood flow measured by phase-contrast magnetic resonance imaging and estimated brain perfusion were significantly lower in individuals with persistent atrial fibrillation compared with those in sinus rhythm. Individuals with paroxysmal atrial fibrillation had similar cerebral blood flow to those in sinus rhythm. Persistent atrial fibrillation was also associated with smaller relative brain volume assessed by magnetic resonance imaging, whereas cognitive performance did not differ significantly between groups. To explore whether atrial fibrillation-related hypoperfusion might be reversible, total cerebral blood flow and brain perfusion were measured before and after electrical cardioversion using phase contrast and arterial spin labeling magnetic resonance imaging. Brain perfusion increased significantly in individuals who achieved and maintained sinus rhythm, whereas no significant change was observed in those who remained in atrial fibrillation. In a separate cohort, aortic stiffness assessed as carotid-femoral pulse wave velocity measured by applanation tonometry was inversely associated with brain perfusion measured with arterial spin labeling magnetic resonance imaging. Higher aortic stiffness was also associated with smaller relative total brain, grey matter, and white matter volumes, and with greater white matter hyperintensity burden. In multivariable analyses, aortic stiffness independently predicted lower brain perfusion whereas chronological age was the strongest determinant of structural brain measures. In conclusion, both atrial fibrillation and increased aortic stiffness were associated with reduced brain perfusion and markers of structural brain vulnerability. Restoration of sinus rhythm was accompanied by improvement in brain perfusion, supporting a dynamic hemodynamic mechanism. Together, these findings suggest that hemodynamic alterations represent an important pathway linking cardiovascular aging to brain vulnerability and highlight brain perfusion as a potential early marker of brain risk.
Verk
Vestnorden : A functional region?
(2013-06-15) Eyþórsson, Grétar Þór; Hovgaard, Gestur; Faculty of Business Administration
This article discusses the issue of what kind of a region Vestnorden is. The need for such a discussion arises from the challenges posed by globalisation for the idea and construction of the West Nordic space, and the need to observe how this regional unit counters these processes. The article is based on an analytical framework which presupposes that a functional region has to consist of four elements. First, whether the space has its own institutions for decision making; second, how far there is economic complementarities among the involved nations and territories; third, to what degree they have common economic interests; and finally, to what extent social, cultural and historical ties exist between the territories involved. The article argues that there is an urgent need to discuss and reorient the institutional functionality of Vestnorden as a regional unit.
Verk
The impact of amalgamations on services in Icelandic municipalities
(2018) Eyþórsson, Grétar Þór; Karlsson, Vífill; Faculty of Business Administration
Verk
Do municipal amalgamations affect interregional migration?
(2019-06-17) Karlsson, Vífill; Eyþórsson, Grétar Þór; Faculty of Business Administration
This paper examines the change of interregional migration following municipal amalgamations. Interregional migrations are mostly triggered by differentials in household utilities, local economic conditions, amenities and the like. Thus, it is reasonable to believe that if an amalgamation of municipalities leads to a better service or lower local taxes in a community, it would attract new inhabitants and thus, increase the net-migration - as suggested by Tiebout (1956). A macro panel data set from Iceland was used that represents several essential variables of the housing market for 79 municipalities in Iceland during the period from 1993 to 2006. The results returned mixed effects on net migration. The amalgamations seem to have had both negative and positive effects on net-migration due to the differences in the number of municipalities in each merger and the similarities in the population sizes of the previous municipalities that joined each merger.

Öll gögn í Opnum vísindum eru vernduð af ákvæðum höfundalaga og með öllum réttindum áskildum, nema annað sé tekið fram.