The Nuns of Nidaros: Female Monasticism in the Archdiocese of Nidaros, c. 1152–1537

Abstract

This thesis presents a study of female monasticism within the Archdiocese of Nidaros, with a primary focus on Norway and Iceland, from the establishment of the first monasteries in the early 12th century to their abolishment during the Reformation in the mid-16th century. While more than forty male monasteries were established under Nidaros, only ten female houses are known, most of which were Benedictine. Female religious houses have traditionally been marginalized in monastic scholarship—often treated as less significant variants of male monasteries—but this study approaches them on their own terms, highlighting their distinctive role in medieval society. Drawing on both archaeological and historical sources, the thesis seeks to rebalance the part of female religious houses in monastic studies, as well as to contribute to the increasing literature of transnational approaches in the field.

The thesis reviews the state of research on female monasteries in Iceland and Norway, with particular attention to the influence of gender in scholarly approaches. It explores the social, cultural, and religious backdrop for the foundation of female monasteries within these countries and the economic strategies that sustained them. Evidence for the architecture of the monasteries in question is assessed in the context of continental norms and patterns in male monasteries in the area. Moreover, the thesis considers the customs and practices related to daily life within the monasteries and evaluates women’s reasons for taking the veil in medieval Iceland and Norway. Although considerably fewer in number than male monasteries in the Archdiocese of Nidaros, the thesis argues that the female monasteries played a meaningful role in medieval society. Not only did they offer women the rare opportunity of education and authority, but they also exerted influence beyond the cloister walls, shaping the wider cultural and religious landscape of Nidaros.

Erkibiskupsdæmið í Niðarósi var stofnað árið 1152/1153 og náði til biskupsdæma í Noregi, á Íslandi, á Grænlandi, í Færeyjum og á Bretlandseyjum. Þar voru alls stofnuð fleiri en 40 munkaklaustur en einungis er vitað um tíu nunnuklaustur. Þau voru stofnuð á 12. og 13. öld og tilheyrðu flest reglu heilags Benedikts. Nunnuklaustrin hafa hingað til ekki hlotið verðskuldaða athygli fræðimanna og hlutverki og áhrifum þeirra í samfélagi miðalda hefur ekki verið gerð nægileg skil. Þessi rannsókn fjallar um nunnuklaustur í Niðarósserkibiskupsdæmi á miðöldum, sér í lagi á Íslandi og í Noregi. Markmið hennar er að auka hlut kvenna í klausturrannsóknum og um leið hlut þverþjóðlegra nálgana innan þeirra.

Fyrsti kafli ritgerðarinnar greinir frá stöðu þekkingar á nunnuklaustrum í Noregi og á Íslandi og rýnir í framsetningu þeirra í fyrri rannsóknum en fram að þessu hafa nunnuklaustur almennt hlotið minna vægi en munkaklaustur. Í öðrum kafla er sjónum beint að trúarlegum og félagslegum grundvelli fyrir stofnun klaustranna og hlutfall munka- og nunnuklaustra í Niðarósi er til dæmis skoðað í samhengi við klausturstofnanir annars staðar á Norðurlöndum og útbreiðslu hinna ýmsu klausturreglna. Þriðji kafli fjallar um efnahagslegan grundvöll klaustranna, umfang jarðeigna þeirra og leiðir til tekjuöflunar en klaustrin stunduðu bæði jarðkaup og eignuðust jarðir með arfleiðslu og í formi sálugjafa. Kaflinn rýnir þá söguskoðun að nunnuklaustur hafi verið fátækar og illa reknar stofnanir og varpar um leið ljósi á hlutverk þeirra í trúarlífi almennings á miðöldum.

Í fjórða kafla ritgerðarinnar eru teknar saman niðurstöður fornleifarannsókna á nunnuklaustrum á Íslandi og í Noregi og aðrar heimildir um byggingagerð þeirra. Í kaflanum er því meðal annars velt upp hvort klausturbyggingarnar hafi í megindráttum fylgt sömu hefðum og klaustur á meginlandi Evrópu og hvort einhver greinanlegur munur sé á klausturbyggingum munka og nunna á svæðinu. Í fimmta kafla er ljósi varpað á reglur og hefðir nunnuklaustra af Benediktsreglu og birtingarmynd þeirra á Íslandi og í Noregi. Fjallað er um daglegt líf innan klaustranna og mögulegar ástæður þess að konur gerðust nunnur. Meðal annars er lagt mat á þá skoðun að nunnuklaustur hafi þjónað þeim tilgangi að veita annan kost en veraldlegt hjónaband fyrir konur og í því samhengi er fjallað um greiðslur sem foreldrar stúlkna og kvenna inntu gjarnan af hendi þegar þær gengu í klaustur. Í fimmta kafla er jafnframt snert á textílgerð nunna og mikilvægi hennar bæði í efnahagslegum og trúarlegum skilningi. Í sjötta kafla er íbúafjöldi klaustranna loks áætlaður og hlutverk og staða abbadísa, ráðsmanna og próventufólks skoðuð.

Í rannsókninni er litið til ritaðra heimilda, svo sem fornbréfa og máldaga, niðurstaðna fornleifarannsókna og varðveittra gripa til þess að varpa ljósi á fjölbreyttar hliðar á klausturlífi kvenna á Íslandi og í Noregi. Rannsóknin dregur fram samfélagslegt mikilvægi klaustranna sem veittu konum á miðöldum til dæmis tækifæri til að mennta sig, iðka trú og til þess að gegna ábyrgðarstöðum sem abbadísir. Um leið sýnir hún fram á veigamikinn sess þeirra í menningarlegu og trúarlegu landslagi Niðarósserkibiskupsdæmis.