Sjóvota skáldið og bókmenntaarfleifð draumsins

Abstract

Í eftirfarandi doktorsritgerð er gerð grein fyrir örbókmenntagrein í formi frásagnartexta sem finna má í íslenskum þjóðsögum og sögnum. Þessir textar hafa sérstöðu sem mótast af draumljóðum með skilaboðum er virðast berast yfir landamæri lífs og dauða, og raunar er sem vísurnar komi orðréttar frá höfundi sem sjórinn hefur tekið til sín. Þær berast frá honum í djúpinu yfir í draum sofandi einstaklings á þurru landi. Ritgerðin byggir á aðferðum samanburðarbókmennta og eru draumar í völdum heimsbókmenntum rannsakaðir og bornir saman við drauma og draumvísur í íslenskri arfleifð þjóðsagna og sagna. Ritgerðin samanstendur af inngangi og sex köflum. Í innganginum eru settar fram fimm kenningar um hlutverk drauma í bókmenntum og liggja þessar kenningar til grundvallar rannsókninni og rökleiðslu í allri ritgerðinni. Í þeim er meðal annars vikið að því hlutverki drauma að sviðsetja guðlegt umhverfi í bókmenntum og bregða jafnframt svipmóti á persónuleika guðs. Þar eru líka færð fyrir því rök að draumar í bókmenntum gegni tíðum hlutverki tengdu geðhreinsun sem gjarnan á sér stað með guðlegri íhlutun. Í kenningunum er jafnframt fullyrt að hlutverk vísna sjóvota draumskáldsins sé oft tengt sálmum og þjóðtrúarlegri útfærslu á útfararþjónustu eða kveðjuathöfn fyrir látinn einstakling. Að lokum er tekið fram í kenningahlutanum að draumvísur sjóvota draumskáldsins megi líta á sem áfallabókmenntir og þjóðsögurnar og sagnirnar þar sem þær koma fyrir megi rannsaka í tengslum við sorgarviðbrögð aðstandenda drukknaðra sjómanna. Í fyrsta kafla eru færð rök fyrir því að táknmál drauma breytist í takti við menningaraðstæður og hugað er að því hvort og hvernig megi greina á milli raunverulegra draumorða og skáldaðs texta vakandi höfundar. Í öðrum kafla eru draumar í völdum heimsbókmenntum rannsakaðir með áherslu á hlutverk þeirra í söguframvindu sem og í trúarlegu samhengi. Er byrjað á Gilgameskviðu og endað á draumljóðum í íslenskum fornsögum. Í þriðja kafla er menningarlegur jarðvegur draumvísna rannsakaður, og fjallað um bókmenntagreinarnar þjóðsögur og sagnir. Sömuleiðis er í þriðja kafla þjóðtrú rannsökuð sem og trúarlegt hlutverk draumvísna sjóvota draumskáldsins. Í fjórða kafla eru rannsakaðar draumvísur sjóvota skáldsins hjá helstu draumvísnasöfnurum fyrri tíma, þeim Jóni Árnasyni, Sigfúsi Sigfússyni, og Theodóru Thoroddsen, og skilgreind frásagnarformúla þjóðsagna og sagna þar sem draumvísur sjóvota skáldsins koma fyrir. Í fimmta kafla eru tekin saman helstu einkenni þjóðsagna og sagna sem draumvísur sjóvota skáldsins koma fyrir í og rakin bókmenntasaga og rannsóknarsaga þessarar bókmenntagreinar. Hluti af rannsóknarvinnunni fólst í skráningu þessarar örbókmenntagreinar 10 en einnig í víðtækri leit að dæmum um hana. Alls komu 306 draumvísur í leitirnar og í fimmta kafla eru þær staðsettar í 70 heimildum, og þeim síðan raðað í 11 flokka. Í sjötta og síðasta kafla er efnið tekið saman sem og helstu niðurstöður ritgerðarinnar

The following doctoral dissertation presents a micro-literature genre in the form of narrative texts found in Icelandic folktales, local chronicles and legends. These texts have a unique position that is shaped by dream poems with messages that seem to reach across the border of life and death, and in fact it is as if the verses come verbatim from an author who has been taken by the sea. They reach from him in the depths to the dream of a sleeping individual on dry land. The thesis is based on the methods of comparative literature, and dreams in selected works of world literature are studied and compared with dreams and dream verses in the Icelandic heritage of the aforementioned tales. The thesis consists of an introduction and six chapters. The introduction presents five theories about the role of dreams in literature, and these theories form the basis of the research and reasoning throughout the thesis. Among other things, they refer to the role of dreams in staging a divine environment in literature and also configuring the personality of God. They also entail the argument that dreams in literature often play a role related to mental purification, or catharsis, which often occurs through divine intervention. The theories also claim that the role of the sea-drenched dream poet's verses is often connected to hymns and the folkloric equivalence of a funeral service or farewell ceremony for a deceased individual. Finally, the theoretical section states that the sea-drenched dream poet's verses can be seen as trauma literature and the folktales and legends in which they occur can be studied in connection with the grief reactions of the relatives of drowned sailors. The first chapter argues that the symbolism of dreams changes in line with cultural circumstances and considers whether and how it is possible to distinguish between real dream words and the fictional text of an author who is awake. In the second chapter, dreams in certain works of world literature are studied with an emphasis on their role in the development of storylines as well in a religious context. It begins with the Epic of Gilgamesh and ends with dream poems in Icelandic medieval sagas. In the third chapter, the cultural background of dream poems is studied, and the literary genres of folklore and other tales are discussed. The third chapter also examines folk religion and the religious role of the dream poems of the seadrenched poet. The fourth chapter examines the dream verses of the sea-drenched poet in the works of the main dream verse collectors of the past, Jón Árnason, Sigfús Sigfússson, and Theodóra Thoroddsen, and defines the narrative formula of folktales and legends in which the dream verses of the sea-dwelling poet appear. In the fifth chapter, the main characteristics of the folk 12 tales and legends in which the dream poems of the sea-drenched poet appear are summarized and the literary history and research history of this genre are traced. Part of the research involved the recording of this micro-literature genre, but also an extensive search for examples of it. A total of 306 dream verses of this kind were found in 70 sources, and in the fifth chapter they are ranked into 11 categories. In the sixth and final chapter the subject matter of the thesis and its main conclusions are summerized.