Pathways to Sustainable Eating: Fostering Sustainable Attunement through Commensality and Collective Culinary Creativity

Abstract

Considerable improvements can be achieved for human and planetary health if everyday food practices are transformed into a sustainable direction, as industrial food systems account for one third of greenhouse gas emissions and contribute to ecosystem degradation. Although the food system is global in scope, changes at local and regional levels are significant to drive its transformation. This PhD dissertation explores the experiences of individuals who have adopted more sustainable or healthier diets (e.g., vegans, vegetarians, flexitarians, and more) in Iceland in recent years with the aim to generate insights to inform further research and policy toward more sustainable and healthier foodways in the country. The research was a part of the transdisciplinary project Sustainable Healthy Diets: Filling the Gaps and Paving the Way for a Sustainable Future, funded by Rannís through the Strategic Research and Development Program 2020–2023. Grounded in ethnology and folkloristics, the analysis emphasizes meaning-making processes in everyday life. The study employs ethnographic methods, including in-depth interviews, participant observation, and a qualitative questionnaire, to investigate the motivations, challenges, and practices associated with dietary transformations among people in Iceland. The dissertation is theoretically informed by more-than-human approaches that bridge the social sciences, humanities, and ecology, and frame eating as an active, embodied engagement that places humans in an ongoing, contingent relation with the world. The study’s findings contribute to research on sustainable dietary transformations, notably by shifting the focus from individual dietary changes to how food and eating can be actively employed to reform human–nature relations and build community. The study identifies creative tinkering as one of the main factors that facilitates and sustains a change toward more sustainable diets—a dynamic process in which new food habits gradually align with practitioners’ core values, bodily needs, and social and natural environments, constituting meaning-making through embodied relations with one’s own body, nature, and other living beings. The main hindering factor in maintaining a new diet, especially in the case of vegans, is the challenging social situations that alternative food practices can create, such as when new food values clash with family traditions or culinary heritage. However, creative tinkering reinforces people’s core values in such a way that it becomes easier for them to overcome and negotiate difficult social situations, share new food values, and maintain their kinship ties through repeated everyday commensality. New values thus become meaningful through human and more-than-human relations, demonstrating the transformative potential of eating as simultaneously a cultural and physiological process. In addition to situating commensality and kinship as relevant analytical tools within dietary sustainability research, the dissertation contributes two original concepts for further application and development in future research: sustainable attunement and collective culinary creativity. Sustainable attunement describes the iterative, embodied process of aligning new values with food habits, bodily needs, and social practices, including the emotional labor of navigating social frictions while remaining true to those values, all of which support the long-term maintenance of a new diet. Collective culinary creativity is a strategy for creating meaningful connections around food and sustainability in local contexts, enhancing the transformative potential of cooking and eating and effectively integrating ethnological methods into transdisciplinary research. Moreover, exploring food-related practices through the conceptual lens of time reveals that the values people build through social relationships often clash with the capitalist, dualistic logic that shapes the global food system and much modern knowledge production. Food’s relational role—as more than a commodity and a means to nurture human and more-thanhuman relations—is frequently undervalued within prevailing systems, which can hinder change as transformations become established largely through social ties. This mismatch must be critically examined to prevent undermining sustainable practices in everyday life. Lastly, this dissertation reflects on the role of ethnology in transdisciplinary research aimed at sustainable food transformations, arguing that ethnologists are particularly well suited to tackle complex socio-ecological challenges and engage with the inherent complexities and contradictions of dietary changes, ultimately facilitating sustainability transformations that treat everyday practices as sites of potential radical change.

Hægt væri að bæta heilsu fólks og umhverfisins umtalsvert með breyttum matarháttum, en iðnvædd fæðukerfi nútímans framkalla um það bil þriðjung losunar gróðurhúsalofttegunda og stuðla að hnignun vistkerfa. Þó fæðukerfi séu alþjóðleg að umfangi eru svæðisbundnar breytingar engu að síður mikilvægar til að knýja fram allsherjar umbreytingu í átt að sjálfbærni. Þessi doktorsrannsókn er þjóðfræðileg greining á reynslu fólks á Íslandi sem á undanförnum árum hefur tileinkað sér mataræði sem það álítur sjálfbærara eða heilsusamlegra. Markmiðið er að veita innsýn sem nýtist í frekari rannsóknir og stefnumótun í átt að sjálfbærari og heilsusamlegri matarháttum, en rannsóknin er hluti af þverfaglega rannsóknarverkefninu Sjálfbært heilsusamlegt mataræði: Vísindi sem vegvísir í átt að sjálfbærri framtíð, styrkt af markáætlun Rannís 2020–2023. Fræðilegt sjónarhorn ritgerðarinnar teflir saman þjóðfræðilegri nálgun, pósthúmanisma og meira-en-mannlegum kenningum og skoðar viðfangsefnið (mat) út frá því sjónarhorni að það að borða sé virk, líkamleg og menningarleg athöfn sem tengir manneskjur á dýnamískan hátt við umheiminn. Hún nýtir greiningarhugtök úr umhverfishugvísindum og vistfræði og brúar þannig bilin milli náttúruvísinda, félagsvísinda og hugvísinda. Rannsóknin rýnir í merkingarsköpun í daglegu lífi í gegnum eigindleg viðtöl, þátttökuathugun í tilraunaeldhúsi og eigindlega spurningaskrá til að varpa ljósi á hvers vegna fólk breytir mataræði sínu, hvað knýr það áfram, hvers konar áskorunum það hefur mætt og hvaða merkingu það leggur í nýja matarhætti. Niðurstöðurnar hafa mikla þýðingu fyrir þverfaglegar rannsóknir sem miða að umbreytingum í átt að sjálfbærni, sérstaklega varðandi hvernig hægt væri að nýta matarhætti gagngert til að umbæta tengsl manns við náttúruna og skapa sjálfbærara samfélag. Rannsóknin varpar ljósi á það skapandi ferli sem afgerandi mataræðisbreyting getur haft í för með sér og sýnir fram á að ef slíkt ferli leiðir til þess að líkamlegar- og félagslegar þarfir samræmast smám saman grunngildum einstaklingins þá er auðveldara að viðhalda nýju mataræði. Að tileinka sér grænkerafæði (vegan) getur t.d. leitt af sér persónulegar, líkamlegar og andlegar breytingar sem auka næmni grænkeranna gagnvart eigin líkama, öðrum lífverum og umhverfinu; þau upplifa sig í nánari tengslum við umheiminn. Hins vegar geta krefjandi félagslegar aðstæður skapast í kjölfar þess að fólk kýs grænkerafæði. Greiningin sýnir þó fram á að náin mannleg tengsl eru oftast of mikilvæg til að liðast í sundur vegna nýs mataræðis. Í staðinn fer í gang ferli gagnkvæmrar aðlögunar, sér í lagi þegar fólk borðar saman og deilir mat (commensality), sem smám saman gerir það að verkum að ný matartengd gildi öðlast sess í ólíkum félagslegum rýmum. Ritgerðin leggur fram hugtakið sjálfbær samstilling (sustainable attunement) til að lýsa þessu kvika ferli merkingarsköpunar sem fer fram í gegnum áþreifanleg tengsl við efnislegan og félagslegan veruleika. Ritgerðin sýnir einnig fram á gildi hugtakanna samneyti (commensality), félagsleg tengsl (kinship) og tíma sem greiningartól í rannsóknum á sjálfbærni í mataræði. Auk þess teflir ritgerðin fram hugtaki eða aðferðafræði um samsköpun í matargerð (collective culinary creativity), sem miðar að því að búa til merkingarbærari tengsl í kringum mat og sjálfbærni í staðbundnu samhengi, ýta undir skapandi og ummyndandi eiginleika þeirra hversdagslegu athafna að elda og borða, og nýta sjónarhorn þjóðfræðinnar á áþreifanlegan hátt í þverfaglegum rannsóknarverkefnum. Enn fremur leiðir rannsóknin í ljós að gildi og merking sem sköpuð eru í félagslegum tengslum samrýmast ekki kapítalískum ramma og þeirri tvíhyggjuhugsun sem liggur oft til grundvallar bæði fæðukerfinu og vísindalegri þekkingarsköpun. Matur og matartengdar athafnir sem miða að því að hlúa að mannlegum og meira-en-mannlegum tengslum (umfram það að vera söluvara) eru gjarnan vanmetnar. Þetta getur gert fólki erfiðara fyrir að stuðla að umbreytingum innan ríkjandi kerfis, því slíkar breytingar festast að miklu leyti í sessi í gegnum fjölbreytt tengsl. Rannsóknir sem miða að sjálfbærari lífsháttum ættu að skoða þetta misræmi í gildismati með gagnrýnum hætti til að sjálfbærari matarhættir geti orðið fýsilegri í daglegu lífi. Að lokum rýnir ritgerðin í hlutverk þjóðfræði í þverfaglegum rannsóknum á sjálfbærum umbreytingum matarhátta og færir rök að því að þjóðfræðingar séu vel í stakk búnir til að takast á við flóknar félags- og vistfræðilegar áskoranir og fást við þær flækjur og mótsagnir sem mataræðisbreytingar hafa í för með sér. Þjóðfræðingar líta á daglegt líf sem vettvang róttækra breytinga en slíkt sjónarhorn getur stuðlað að markverðari umbreytingu í átt að sjálfbærari lífsháttum til lengri tíma.