A Study in Textual Transmission: Egils rímur and the “Younger Egla”

Abstract

Egils saga er varðveitt í allnokkrum handritum og handritsbrotum og er elsta brotið frá miðri þrettándu öld (AM 162 A θ fol.). Viðfangsefni þessarar ritgerðar eru hinsvegar mun yngri birtingarmyndir sögunnar, Egils rímur frá miðri sautjándu öld, og „Yngri Egla“, prósaverk sem er að miklu leyti byggt á rímunum. Yngri Egla er varðveitt í fjórum handritum frá sautjándu og átjándu öld. Þrátt fyrir ótvírætt mikilvægi þeirra hafa þessar síðari alda umritanir ekki notið jafnmikillar fræðilegrar athygli og hin forna saga. Í þessari rannsókn er fjallað um aðlögun og viðtökur Egils sögu innan þeirrar breytilegu bókmenntamenningar sem ríkti á fyrri hluta nýaldar á Íslandi. Með því að rannsaka sex lykilhandrit sameinar rannsóknin hefðbundna textafræði og efnislega textafræði til að kanna textatengsl og það menningarlega samhengi sem hafði áhrif á þessar aðlaganir. Sá gjörningur að snúa sögum í bundið mál og svo aftur í prósa er algengur í íslenskri bókmenntahefð en þetta fyrirbæri hefur ekki verið rannsakað ítarlega hingað til, sérstaklega ekki í sambandi við Íslendingasögur. Varðveisla og endursköpun texta þessarar vinsælu sögu á sautjándu og átjándu öld getur gefið okkur innsýn í viðtökur sögunnar, samfélag þessa tíma og breytingar á bókmenntasmekk. Greiningin kortleggur tengslin milli Egils rímna og handrita af C-grein Egils sögu hinnar eldri, auk þess að rannsaka endursköpun þessara rímna í prósaverkinu „Yngri Eglu“. Í rannsókninni er sjónum einnig beint að félags- og efnahagslegu baksviði handritanna, ætlaður tilgangur þeirra og lesendahópur er skoðaður og sú algenga skoðun dregin í efa að „Yngri Egla“ sé „ómerkilegra“ verk en miðaldasagan. Þess í stað er leitast við að setja þetta prósaverk í stærra samhengi endurritunar yfir á ný form og bókmenntasmekks á fyrri hluta nýaldar á Íslandi. Þessi ritgerð felur í sér útgáfu (þá fyrstu sem unnin hefur verið) og greiningu á Egils rímum og endurmat á „Yngri Eglu“ og er þannig til þess fallin að auka skilning á þróun bókmenntagreina á tímum mikilla menningarbreytinga. Hún er bæði framlag til handritafræða og til íslenskrar bókmenntasögu og niðurstöðurnar varpa ljósi á flókin endurritunarferli og viðtökur sem einkenna bókmenntalandslagið á Íslandi eftir siðbreytingu.

Egils saga is preserved in numerous extant manuscripts, with the oldest fragment dating back to the mid-13th century (AM 162 A θ fol). However, this dissertation focuses on a much younger verse adaptation of the saga, known as Egils rímur, dated to the mid-17th century, and its prose counterpart, the “Younger Egla”. The rímur are preserved in two manuscripts and the saga, which is partially based on the rímur, is preserved in four manuscripts from the 17th and 18th centuries. Despite their significance, these post-medieval adaptations have not received as much scholarly attention as the medieval saga. This study addresses the adaptation and reception of Egils saga within the evolving literary culture of early modern Iceland. By examining six key manuscripts, the research combines traditional philology with material philology to explore the textual relationships and cultural contexts that influenced these adaptations. This adaptation of sagas into rímur and then back to prose is a well-known practice in Icelandic literary tradition, yet it has not been examined thoroughly, especially in the case of Íslendingasögur. The textual transmission of this popular saga in the 17th and 18th centuries provides valuable insights into the reception of the saga, as well as the society of the time and its evolving literary preferences. The analysis maps out the connections between Egils rímur and the manuscripts of the Cbranch of the medieval Egils saga, and further investigates the re-transformation of these rímur into prose in the “Younger Egla.” The dissertation also scrutinizes the socio-economic contexts of the manuscripts, investigating their intended function and audience, and challenges existing perceptions of the “Younger Egla” as a "lesser" work. Instead, it situates this prose adaptation within broader trends of cross-media adaptation and literary taste in early modern Iceland. This work contributes significantly to the fields of manuscript studies and Icelandic literary history by offering transcription and a detailed analysis of Egils rímur, a re-evaluation of the “Younger Egla,” and an enhanced understanding of genre evolution during a period of substantial cultural change. The findings illuminate the complex processes of adaptation and reception that characterize the literary landscape of post-medieval Iceland.