Landslag í mótun: Örnefni og ferli nafngifta í Surtsey

Abstract

Markmið rannsóknarinnar er að varpa ljósi á örnefni sem hreyfanlegt og síbreytilegt afl og að draga upp mynd af því hvernig þessi hreyfanleiki hefur áhrif á landslag og sýn okkar á það. Nafngiftaferlið er í forgrunni, þ.e. að skoða hvernig örnefni og söfn örnefna verða til í tengslum við ýmsa aðra þætti. Til að draga fram inntak örnefnahugtaksins og hvernig það hefur þróast í fræðilegu ljósi eru sögu örnefnarannsókna á Íslandi gerð skil. Grafist er fyrir um viðhorf til örnefna, nafngiftaferla og örnefnasöfnunar og þar með könnuð tilurð gagna um örnefni eins og við þekkjum þau. Þá eru þekkt nafngiftaferli úr nútímanum notuð til að auka skilning á því hvernig örnefni verða til, hvernig þau endurspegla og hafa áhrif á heimsmynd okkar og varpa ljósi á menningarlegt vald yfir landfræðilegu rými og stöðum. Aðalrannsóknarefnið er örnefni í Surtsey, en hún varð til í eldsumbrotum haustið 1963. Þar gefst fágætt tækifæri til að rannsaka örnefnamyndun í nýju landi frá upphafi, en byggt er á ýmiss konar ritheimildum, vettvangskönnun og viðtölum. Aðferðafræðilegur grunnur verkefnisins er þverfræðilegur og stuðst við nálganir úr menningarlandfræði, félagslegri örnefnafræði og heimspeki. Þannig er horft á félagslegt umhverfi örnefna og m.a. hvernig þau eru ekki alltaf hlutlausir merkimiðar heldur gildishlaðin og jafnvel hápólitísk

The aim of this research is to shed light on place names as dynamic and ever-changing forces, and to explore how this dynamism influences landscape and our perception of it. The naming process is in the foreground, that is how place names and collections of place names emerge in connection with various other factors. To elucidate the meaning of the concept of place names and its scholarly evolution, the history of toponymic research in Iceland is reviewed. Attitudes towards place names, naming processes, and the collection of place names are examined, thereby investigating the origins of place name data as we know them today. Contemporary naming practices are also analyzed to enhance understanding of how place names come into being, how they reflect and shape our worldview, and how they illuminate the role of cultural power in shaping geographic space and place. The main case study focuses on place names in Surtsey, an island that emerged during a volcanic eruption in the autumn of 1963. This presents a rare opportunity to study place name formation in newly created land from the outset, drawing on a variety of written sources, fieldwork, and interviews. The project is grounded in a transdisciplinary methodology, drawing from approaches in cultural geography, critical toponymy, and philosophy. This allows for an examination of the social environment of place names, considering, among other things, how they are not always neutral labels but often carry significant meaning, and, at times, are deeply political.