Scribes and Scribal Practice in Fifteenth-Century Iceland: A Study on the Evolution of Script and Language.

Abstract

This dissertation investigates Icelandic scribal and linguistic practices during the socalled “long” fifteenth century, roughly spanning from the late fourteenth century to the early sixteenth. The period has traditionally been regarded as one of stagnation in both language and script, yet such an assessment has rarely been tested through systematic analysis. The present study re-examines this assumption by tracing selected palaeographic and orthographic developments across a corpus of fifty scribal hands drawn from manuscripts dated between c. 1375 and c. 1525. Three palaeographic and seven linguistic features were selected on the basis of their frequency, diagnostic value, and chronological sensitivity. These include, among others, the distribution of forms of the letter “a”, of the tall “s” and of the “r” rotunda on the one hand, and on the other the fricativisation of unstressed wordfinal k, the diphthongisation of e before ng and that of é, the drop of intervocalic g before i/j, the u-epenthesis, and the orthographic representation of palatal consonants. Data were gathered through systematic random sampling of images of manuscript texts and converted into quantitative tables allowing comparison between conservative and innovative forms. The results demonstrate that the fifteenth century was not a static period but rather one characterised by gradual and uneven change. Certain features reveal clear chronological trajectories, while others display persistent coexistence of competing forms. When the individual profiles of scribal hands are compared, no coherent clusters emerge that could correspond to geographical or institutional affiliations, suggesting a highly individualised scribal practice which challenges the notion of “scribal schools” or “scribal milieu”. The combination of palaeographic and linguistic data thus provides a more nuanced picture of late-medieval Icelandic manuscript culture. Far from representing a period of decline, the “long” fifteenth century appears as a dynamic phase of transition, bridging the classical and early modern stages of Icelandic writing. Not least, the findings offer a basis for refining the dating of broadly-dated manuscripts and for reassessing the evolution of Icelandic orthography and script.

Þessi ritgerð fjallar um íslenska skriftar- og ritmálsvenju á hinni svokölluðu „löngu“ fimmtándu öld, sem nær frá því seint á fjórtándu öld og fram á upphaf þeirra sextándu. Oft er litið á þetta tímabil sem stöðnunarskeið bæði í máli og skrift, en það mat hefur sjaldan verið sannreynt með kerfisbundinni greiningu. Í þessari rannsókn er rýnt í forsendur þessa viðhorfs með því að rekja þróunarferli tiltekinna breytinga í skrift og stafsetningu fimmtíu skrifarahanda í handritum sem tímasett eru á milli u.þ.b. 1375 og u.þ.b. 1525. Valin voru þrjú skriftarfræðileg og sjö málfræðileg atriði á grundvelli tíðni þeirra, greiningargildis og breytinga á tímabilinu sem um er að ræða. Þessi atriði eru eftirfarandi: dreifing mismunandi gerða bókstafsins „a“, hás „s“ og krók- „r“ annars vegar og hins vegar önghljóðun áherslulauss k í bakstöðu, tvíhljóðun e á undan ng og tvíhljóðun é, brottfall g á milli sérhljóða og i/j, u-innskot og táknun framgómmælts k og g. Dæmum var safnað með kerfisbundnu tilviljunarúrtaki úr handritatextum á stafrænum ljósmyndum og sett fram sem megindleg gögn í töflum sem auðveldar samanburð gamalla og nýrra birtingarmynda. Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að fimmtánda öldin var ekki kyrrstætt tímabil heldur einkenndist hún af stigbundnum og misjöfnum breytingum. Sum atriði sýna skýra þróun yfir tímabilið á meðan önnur sýna samhliða tilvist ólíkra birtingarmynda eða samkeppnismynda. Þegar einstaklingsbundin gögn allra skrifarahanda eru borin saman koma engir heildstæðir hópar í ljós sem samsvarað gætu skýrum landfræðilegum eða stofnanatengdum uppruna. Hins vegar benda gögnin til mjög einstaklingsbundinna skrifararvenja sem veikir kenningar um tilvist „skrifaraskóla“ eða „skrifarasamfélag“ í hefðbundinni merkingu. Sambland skriftarfræðilegra og málfræðilegra gagna dregur þannig upp mun nákvæmari mynd af íslenskri handritamenningu á síðmiðöldum. Fimmtánda öldin virðist síður en svo hafa verið hnignunarskeið heldur fremur umbreytingarskeið sem brúar bilið milli fyrri („klassíska“ tímabilisins) og síðari (árnýaldar) stiga íslenskrar ritunar. Ekki síst bjóða niðurstöðurnar upp á grundvöll til að beturumbæta tímasetningu lauslega tímasettra handrita og til að endurmeta þróun íslenskrar stafsetningar og skriftar.