The Cascading Effects of Policy Reforms: Curriculum, Knowledge and Equal Opportunities

Abstract

This thesis examines how recent policy, governance and curriculum reforms have reshaped the conditions under which Icelandic upper secondary academic education operates, and how these changes influence students’ opportunities to access disciplinary knowledge that prepares them for higher education. Focusing on Iceland as a case, the study analyses the effects of decentralisation, competency-based curriculum policy, market-oriented governance and a reform that reduced the time of academic programs from four years to three, on curriculum structures and study pathways. Drawing on critical policy analysis and social realist curriculum theory, the thesis adopts a system-level perspective on curriculum organisation. Rather than examining the content of individual subjects or pedagogy, the analysis focuses on the structural and institutional conditions that shape epistemic access. Using three empirical articles, the study investigates variations in programme structures, credit allocation, levels of advancement, and the availability and stability of progression pathways across school types and locations. The findings reveal substantial structural fragmentation in upper secondary academic education. As responsibility for curriculum-making has been redistributed to individual schools operating under uneven institutional conditions, access to cumulative disciplinary pathways has become increasingly dependent on local capacity, including enrolment size, staffing and funding incentives. These conditions particularly affect subjects organised around hierarchical knowledge structures, such as mathematics and natural sciences, where stable sequencing and progression are essential for cumulative learning, as well as foreign languages. Interpreted through a social realist lens, the findings indicate a weakening of key curriculum principles, including classification, sequencing, and progression. This weakening undermines students’ epistemic access by producing uneven opportunities for cumulative disciplinary learning. From a distributional justice perspective, the study demonstrates that inequality emerges not primarily from individual choice or ability, but from structurally patterned differences in curricular access. The thesis contributes to research on curriculum, education policy and governance, and educational equity by showing how system-level arrangements shape the conditions for disciplinary knowledge. It argues that ensuring equitable preparation for higher education requires renewed attention to curriculum coherence, institutional capacity, and the role of the state in guaranteeing students’ entitlement to knowledge.Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á íslenska framhaldsskólakerfinu á undanförnum áratugum sem eru undir áhrifum alþjóðlegra stefnustrauma sem leggja, m.a. áherslu á aukna markaðs- og dreifstýringu og skilvirkni í menntakerfum. Meðal þeirra breytinga eru innleiðing fjármögnunarlíkans sem byggir á einingum sem nemendur ljúka og heimild skóla til að velja inn nemendur á grundvelli námsárangurs. Með lögum um framhaldsskóla frá 2008 var ábyrgð á námskrárgerð færð frá ráðuneytinu til einstakra skóla og hæfnimiðuð námskrá innleidd árið 2011. Að lokum var framhaldsskólum gert að stytta námsbrautir sem leiða til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú árið 2015. Markmið þessarar ritgerðar er að varpa ljósi á hvernig þessar breytingar hafa haft áhrif á skipulag og innihald stúdentsprófsbrautanna og möguleika nemenda til að tileinka sér fræðilega þekkingu sem undirbýr þá undir nám á háskólastigi. Ritgerðin byggir á gagnrýnni stefnugreiningu og námskrárfræði í anda félagslegrar raunhyggju og beinir sjónum að þeim kerfislegu skilyrðum sem móta aðgengi nemenda að fræðilegri þekkingu í gegnum uppbyggingu námskrár og námsbrauta. Í því felst m.a. greining á því hvernig fræðileg þekking er skipulögð í námskrá, bæði lárétt, þar sem áhersla er á breidd og fjölbreytni námsgreina, og lóðrétt, þar sem þekking byggist upp í stigvaxandi röð sem krefst samfellu og aukinnar dýptar. Með þessari nálgun er sjónum beint að kerfislegri uppbyggingu námskrár og námsbrauta fremur en innihaldi einstakra námsgreina eða kennsluháttum. Ritgerðin byggir á fjölbreyttum gögnum og þremur rannsóknargreinum. Í þeirri fyrstu eru viðtöl við sextán reynda háskólakennara við Háskóla Íslands greind með tilliti til þess hvernig þeir upplifa undirbúning nemenda í kjölfar styttingar náms til stúdentsprófs. Í annarri greininni er skipulag og innihald þriggja hefðbundinna tegunda stúdentsprófsbrauta (náttúruvísinda-, félagsvísinda- og tungumálabrauta) rannsakað á landsvísu, bæði fyrir og eftir innleiðingu hæfnimiðaðrar námskrár og styttingu námstímans. Í þriðju greininni er rýnt í framboð námsáfanga og námsgreina og það framboð skoðað út frá mismunandi skólategundum og staðsetningu skóla. Heildarniðurstöður rannsóknarinnar varpa ljósi á umtalsverðan breytileika á skipulagi og innihaldi stúdentsprófsbrauta í kjölfar þess að námskrárgerð var færð til einstakra skóla sem starfa við mjög mismunandi aðstæður. Í því samhengi spilar nemendafjöldi, og félagsleg samsetning skóla miklu máli en einnig aðgengi að sérmenntuðum kennurum. Þetta hefur í för með sér að aðgangur nemenda að fræðilegri lóðréttri þekkingu er háður því hvaða skóla þeir sækja. Ójöfn staða skóla kemur sérstaklega niður á möguleikum þeirra til að halda úti framboði í námsgreinum þar sem uppbygging þekkingar krefst stigvaxtar, sérhæfðs undirbúnings og faggreinamenntaðra kennara. Þetta á einkum við í stærðfræði, náttúruvísindum og erlendum tungumálum. Niðurstöðurnar benda til kerfisbundins ójafnaðar í aðgangi nemenda að fræðilegri þekkingu. Þær sýna hvernig kerfisleg skipan, stjórnun og fjárveitingar innan menntakerfisins hafa bein áhrif á þekkingarfræðilegt aðgengi nemenda og undirbúning þeirra fyrir háskólanám og undirstrika mikilvægi þess að skoða sérstaklega hlutverk ríkisins í að tryggja aðgang nemenda að sérhæfðri þekkingu.