Book production in late-fourteenth-century Iceland: A codicological study in the European context

Abstract

The field of Icelandic manuscript studies has become increasingly interested in the material aspects, or codicology, of medieval books, an ongoing trend into which the present study falls. The present thesis aims to contribute to the state of knowledge on vernacular Icelandic manuscript production practice and its organization by centring around the following overarching research questions: (1) How do material characteristics of Icelandic manuscripts dated to the second half of the fourteenth century reflect the methods and practices of their producers? (2) What do observed inconsistencies in codicological features reveal about the resourcefulness, education, and organization of Icelandic book producers? (3) Is it possible to discern to what extent external influences (e.g. other European traditions) shaped production practices of manuscripts in Iceland? At the core of this doctoral thesis stand four peer-reviewed articles and book chapters that address these questions. Two of these were already published by the time of submission, two others have been accepted for publication in peer-reviewed journals. Combined, the four present the data to answer the research questions above. In addition, the introduction to the thesis provides the historical context and methodological framework, while the conclusion puts the findings in the four publications in a broader perspective. To sum up, the results demonstrate that vernacular Icelandic manuscript production during the second half of the fourteenth century utilized a variety of production methods, suggesting that artisans were free to choose which to employ during their work. As such, manuscripts producers in Iceland show inconsistencies in how they proceeded to make handwritten books. The nature of the inconsistencies suggests that the craftsmen aimed to use the resources at their disposal to the fullest, but also that their training was not standardized. Overall, the results speak to a decentralized organization of vernacular book production, which I interpret as “vertical layers”, in which inconsistencies appear to have been the norm, appearing almost naturally as a result of different production practices. While the inconsistencies in production methods can make it challenging to determine the origins of certain practices, there are still clear connections to Insular and the Continental European traditions, demonstrating that Iceland was a sort of “melting pot” of production practices.

Rannsóknir innan íslenskra handritafræða hafa á síðari árum beint sjónum sífellt meira að efnislegum þáttum, eða kódikologíu, miðaldabóka og fellur þessi rannsókn undir þá þróun. Þessi ritgerð miðar að því að auka þekkingu á framleiðsluháttum á íslenskum handritum og skipulagi þeirra með því að takast á við eftirfarandi yfirgripsmiklar rannsóknarspurningar: (1) Hvernig endurspegla efnisleg einkenni íslenskra handrita frá seinni hluta fjórtándu aldar aðferðir og starfshætti framleiðenda þeirra? (2) Hvað vísbendingar gefur ósamræmi í handritafræðilegum eiginleikum okkur um úrræði, menntun og skipulagningu íslenskra bókagerðarmanna? (3) Er hægt að greina í hvaða mæli utanaðkomandi áhrif, t.d. aðrar evrópskar hefðir, mótuðu þessar framleiðsluaðferðir? Doktorsritgerðin byggir á fjórum ritrýndum greinum eða bókarköflum sem allar hafa staðist ritrýni. Tvær þeirra hafa þegar birst þegar þessari ritgerð er skilað inn en hinar tvær eru í birtingarferli. Saman færa þessar greinar fram nauðsynleg gögn og staðreyndir sem þarf til þess að svara rannsóknarspurningunum hér að ofan. Inngangur ritgerðarinnar veitir sögulegt samhengi og aðferðafræðilegan ramma en niðurstöðukafli hennar reifar niðurstöður greinanna fjögurra sameiginlega og setur áhrif þeirra í víðara samhengi. Samantekið benda niðurstöðurnar til þess að framleiðsla íslenskra handrita á seinni hluta fjórtándu aldar hafi einkennst af fjölbreyttum aðferðum, sem aftur bendir til þess að handverksmenn hafi notið nokkurs frelsis við að velja hvaða aðferðir þeir notuðu í vinnu sinni. Ósamræmið sem sífellt sést gefur til kynna að þessir handverksmenn hafi nýtt til fulls þau efni og úrræði sem þeim stóðu til boða og að menntun þeirra hafi ekki verið stöðluð. Í heild tala niðurstöðurnar fyrir dreifðri skipulagningu á framleiðslu bóka sem ég túlka sem „lóðrétt lög“, þar sem ósamræmi var viðtekið. Þetta ósamræmi hindrar að vissu marki greiningu á mögulegum áhrifum frá og hliðstæðum við aðrar evrópskar bókagerðarhefðir, en bendir jafnframt til þess að áhrifa og hliðstæða sé að leita bæði í eyjahefðum og meginlandshefðum Evrópu sem gerði Ísland að eins konar deiglu framleiðsluaðferða.