Infallible Iceland? State violence and the struggle for truth, 1968-1998

Abstract

In this dissertation, I examine the pattern by which the Icelandic state managed and deflected violence-claims brought against it by aggrieved citizens between 1968 and 1998. Drawing on Michel Foucault’s analytics of power and his conceptualization of regimes of truth, I argue that a particular political logic, what I call the rationality of infallibility, underwrote a recurring repertoire of denial that worked to prevent state violence from being recognized as such. It shows how denial, on Stanley Cohen’s account a structured social and political phenomenon as much as a psychological one, assumed specific historical forms governed by the rationality of infallibility, within a produced horizon that naturalized, in advance, which voices could speak and what narratives could be accepted as true.

I trace this rationality and its effects through a microhistorical series following a quartet of outsiders who struggled against it: Haraldur Ómar Vilhelmsson, whose near-fatal assault became, in the hands of authorities, the occasion for his own prosecution; Helgi Hóseasson, whose decade-long struggle to invalidate his baptismal covenant culminated in a nationally televised performance in which he staged state violence; Þorgeir Þorgeirson, the first Icelander to receive a favorable ruling from the European Court of Human Rights after having been censored for writing on state violence; and Sævar Marinó Ciesielski, wrongfully convicted of homicide on the basis of coerced confessions.

Each case is reconstructed from previously unused or underused archival sources, and each is read as a high-stakes confrontation that forced the rationality of infallibility to react, and, in reacting, to leave a paper trail of its recurring tactics of denial. The dissertation intervenes both methodologically and politically: by placing these four cases in relation to one another — a coordination systematically foreclosed while the outsiders were alive — it works against the state’s own strategy of individualization, which has kept each grievance contained as an anomalous, and thus manageable, episode.

In addition to Foucault and Cohen, the dissertation draws on a range of other interlocutors, developing an original analytical vocabulary to map both the state’s techniques of containment and the outsiders’ methods for contesting them. Together, the microhistorical series constitutes a cumulative stress-test rather than a representative sample; its diagnostic force derives from the clarity with which it exposes the paradox at the heart of the state’s image: an ideal of exceptional innocence that its own violent practice continuously jeopardized. Violence was exercised, as by any modern state, yet it simply could not be publicly owned. This paradox ultimately produced, for the state’s victims, a uniquely cruel outcome: a spectral existence where acknowledgment remained perpetually out of reach.Í ritgerðinni er teiknað upp og greint ákveðið mynstur í viðbrögðum íslenska ríkisins við ásökunum um ofbeldi af hálfu þess sjálfs. Stuðst er við kenningar Michels Foucault um samspil valds og sannleika og því haldið fram að ákveðin pólitísk rökvísi, sem ég kalla rökvísi óskeikulleikans (the rationality of infallibility), hafi mótað orð og gjörðir, en líka þögn og aðgerðaleysi, sem á kerfisbundinn hátt unnu gegn því að ofbeldi ríkisins fengi að skiljast sem slíkt. Afneitun þessi er skoðuð, í anda Stanleys Cohen, sem félagslegt og pólitískt fyrirbæri ekki síður en sálrænt ástand.

Rökvísi óskeikulleikans og afleiðingar hennar eru raktar með því að fylgja fjórum einstaklingum sem glímdu við hana í rauntíma: Haraldi Ómari Vilhelmssyni, Helga Hóseassyni, Þorgeiri Þorgeirsyni og Sævari Marinó Ciesielski. Áður óþekktar eða vannýttar heimildir liggja til grundvallar greiningar á málum hvers þeirra, en öllum tókst þeim að knýja fram sterk viðbrögð sem leiddu af sér gnótt heimilda um það hvernig ríkisvaldið afneitaði, smættaði og einstaklingsvæddi — og afhjúpuðu þannig fjölmargar formgerðir rökvísinnar. Það sem tengir alla fjóra menn saman er bæði staða þeirra og afstaða: allir stóðu þeir utan við ríkjandi kerfi og stofnanir, fjölluðu um lögreglu og dómsmálayfirvöld sem þolendur og andstæðingar þeirra, og allir neituðu þeir að gefast upp þrátt fyrir ítrekuð vonbrigði og mikla mótspyrnu.

Framlag ritgerðarinnar er bæði aðferðafræðilegt og pólitískt. Með því að leiða málin saman á máta sem ekki var mögulegur á meðan fjórmenningarnir voru sjálfir á lífi vinnur hún markvisst gegn einstaklingsvæðingu hins lagalega kerfis, sem einangraði hvert mál fyrir sig og hefur kannski viðhaldið þeirri einangrun í söguvitund Íslendinga. Með því að rjúfa þessa einangrun, sem greind er í ritgerðinni sem enn eitt form afneitunar, án þess þó að hafna sérstöðu hvers og eins máls, ögrar ritgerðin því sem eimir enn eftir af rökvísi óskeikulleikans í samfélagi samtímans.

Að skrifa ritgerðina á ensku er liður í því að vinna gegn einangrun og afneitun, sem meðal annars þrífast í skjóli óaðgengilegs örtungumáls. Það er jafnframt einkenni á þessu tímabili að aukin tengsl við umheiminn, einkum alþjóðlegar og evrópskar mannréttindastofnanir, veittu gagnrýnendum ríkisins orðaforða og innblástur, tæki og tól, sem þeir virkjuðu meðvitað í sinni baráttu. Ritgerðin sjálf deilir þeirri viðleitni. Þýðingar á íslenskum textum, og greiningar sem setja þá í sitt menningarlega samhengi, eru einnig veigamikill hluti þess sem ritgerðin leitast við að leggja af mörkum.