Disabled Women and Violence: Access to Justice

Abstract

This dissertation explores access to justice for disabled women who have been subjected to gender-based violence. The research was conducted in Iceland and foregrounds the intersectional nature of the multiple forms of discrimination these women face, emphasizing their right to live free from violence and abuse, and their right to access justice as enshrined in the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD). Scholarship in this area remains surprisingly limited; therefore, the aim of this dissertation is to address this gap by creating new and much needed knowledge about the experiences of disabled women as well as of those who support them through the processes of detection, reporting, investigation and prosecution of violence.

The doctoral research adopts an interdisciplinary human rights approach, combining disability studies, gender studies and disability human rights law. This framework emphasizes the intersecting forms of discrimination and unequal power relations that contribute to the social exclusion, marginalisation, and disempowerment of disabled women, rendering them more vulnerable to violence than both disabled men and nondisabled women. A multi-method qualitative approach was employed for data collection including 36 in-depth interviews with participants from key stakeholder groups identified as critical to the process of reporting and prosecution of the violence: disabled women, professionals working in support centres for survivors of violence, individuals within the justice system involved in reporting and prosecution, and experts in the field of disability, violence and justice. Qualitative interviews were essential in enabling an in-depth exploration of the lived experiences of the disabled women at the centre of the study. This approach recognizes and values the meanings they ascribe to their everyday experiences and ensures that the voices of marginalised groups are acknowledged. Additional data were gathered through document analysis and field observations. Document analysis comprised a detailed review of published life histories by disabled women, court documents, national laws and policies, and international human rights instruments with a particular focus on the CRPD. Field observations included attending court proceedings involving cases of violence against disabled women and visiting centres that provide support to survivors of violence. The study unfolded during the onset, progression, and aftermath of the COVID-19 pandemic, providing insights into its impacts on the lives and experiences of disabled women while also introducing methodological challenges that shaped the research process.

The findings document the lived experiences of violence described by disabled women, detailing its multiple forms and complex manifestations. The study highlights the low rates of reporting and explores the multifaceted reasons underlying this, including how the women conceptualise justice in relation to the barriers they face. Through an in-depth analysis of a single court case, the research also provides a critical lens on broader issues concerning access to justice for disabled women. It identifies factors that facilitate access to justice in accordance with CRPD obligations, as well as barriers that hinder, or have the potential to hinder, such access. Rights Protection Officers (RPOs) emerged as a particularly important procedural accommodation in facilitating effective access to justice. As a result, a part of the research focused on the scope of the work performed by Rights Protection Officers and their role in securing access to justice for disabled women.

A key conclusion of this research is a call for Icelandic authorities to take meaningful action to protect disabled women from the pervasive violence they face and fulfil their duty to provide reasonable and procedural accommodation within the Icelandic justice system. This includes ensuring that all professionals involved receive appropriate training and awareness-raising grounded in the human rights principles and values of the CRPD. Without such reforms, access to justice will remain inconsistent and contingent upon the particular professionals assigned to a case—effectively rendering justice a matter of chance rather than a guaranteed right.

Doktorsritgerð þessi fjallar um aðgengi að réttlæti fyrir fatlaðar konur sem hafa orðið fyrir kynbundnu ofbeldi. Rannsóknin fór fram á Íslandi og varpar ljósi á þá margþættu mismunun sem fatlaðar konur verða fyrir, með áherslu á rétt þeirra til að lifa án ofbeldis og misnotkunar, og rétt þeirra til aðgengis að réttlæti sem kveðið er á um í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF). Rannsóknir á þessu sviði eru takmarkaðar og markmið þessarar doktorsritgerðar er að fylla í eyðurnar með því að auka þekkingu á reynslu bæði fatlaðra kvenna og þeirra aðila sem styðja þær við að greina, tilkynna, rannsaka og ákæra ofbeldið.

Doktorsrannsóknin byggir á þverfræðilegri nálgun sem samþættir fötlunarfræði, kynjafræði og alþjóðalög um mannréttindi fatlaðs fólks. Þessi þverfaglega nálgun afhjúpar hvernig margbreytileg og samþætt mismunun birtist í lífi fatlaðra kvenna og dregur athygli að valdaójafnvægi sem stuðlar að félagslegri jaðarsetningu þeirra og valdaleysi sem leiðir til þess að þær eru berskjaldaðri fyrir ofbeldi en bæði fatlaðir karlar og ófatlaðar konur. Beiting eigindlegra aðferða veitti djúpa innsýn í reynslu fötluðu kvennanna sem voru í brennidepli rannsóknarinnar. Þessi nálgun leggur áherslu á inngildingu jaðarsettra hópa í rannsóknum, leitar eftir þeirri merkingu sem fólk leggur í daglegt líf sitt og reynslu, og skapar farveg til að raddir þess heyrist. Rannsóknin fór fram á meðan COVID-19 stóð yfir, sem veitti innsýn í þau áhrif sem faraldurinn hafði á líf og aðstæður kvennanna en skapaði jafnframt aðferðafræðilegar áskoranir sem mótuðu rannsóknarferlið. Til að öðlast sem besta innsýn í rannsóknarefnið var beitt mismunandi eigindlegum aðferðum. Þessar aðferðir voru eigindleg viðtöl, þátttökuathuganir og greining fyrirliggjandi gagna. Alls voru tekin 36 eigindleg viðtöl við þátttakendur úr þeim hópum sem rannsóknin beindist að: fatlaðar konur, starfsfólk stuðningsúrræða fyrir brotaþola, fagfólk innan réttarkerfisins og sérfræðinga á sviði fötlunar, ofbeldis og réttarfars. Þátttökuathuganir fólust meðal annars í að fylgjast með dómsmálum um ofbeldi gegn fötluðum konum og heimsóknum í stuðningsúrræði fyrir brotaþola. Þá voru lífssögur fatlaðra kvenna teknar til greiningar, rýnt í gögn frá dómsmálum, íslensk lög, stefnumótun stjórnvalda og alþjóðleg mannréttindalög með áherslu á SRFF.

Niðurstöður rannsóknarinnar draga fram lifaða reynslu fatlaðra kvenna af því fjölþætta ofbeldi sem þær urðu fyrir á ólíkum æviskeiðum, varpa ljósi á mismunandi birtingamyndir þess og gera grein fyrir því samhengi sem ofbeldið átti sér stað í. Meðal þess sem kom fram var að konurnar voru afar ólíklegar til að tilkynna ofbeldið sem þær urðu fyrir. Ýtarleg greining veitir innsýn í þær flóknu og margþættu persónulegu og kerfislægu hindranir sem að baki liggja. Þá kom í ljós að konurnar lögðu mismunandi merkingu í réttlæti, sem jafnframt hafði áhrif á hvað þær töldu vera réttlæti fyrir þær sem brotaþola. Í niðurstöðum rannsóknarinnar er einnig að finna gagnrýna greiningu á einu dómsmáli um kynferðislegt ofbeldi gegn fatlaðri konu. Þetta mál fékk jákvæða niðurstöðu en gagnrýnin greining veitir mikilvæga innsýn í þær fjölmörgu hindranir sem geta staðið í vegi aðgengilegrar og réttlátrar málsmeðferðar. Meðal annars að viðeigandi aðlögun er ekki sjálfgefin og aðgengi að réttlæti getur oltið á heppni brotaþola varðandi hvaða einstaklingar innan réttarkerfis koma að málinu. Dómsmálið varpar ljósi á hversu mikilvægt það er að réttarvörslukerfið uppfylli skyldur SRFF um aðgengi að réttlæti. Jafnframt kom í ljós hversu afgerandi hlutverk og stuðningur réttindagæslu fatlaðs fólks var til að tryggja réttláta málsmeðferð og jákvæða niðurstöðu dómsmálsins. Þetta varð til þess að hluti rannsóknarinnar beindist sérstaklega að réttindagæslu fatlaðs fólks, starfsemi hennar og hlutverki við að tryggja árangursríkt aðgengi að réttlæti fyrir fatlaðar konur.

Niðurlag ritgerðarinnar er ákall til stjórnvalda um að verja fatlaðar konur gegn því ofbeldi sem þær verða fyrir og uppfylla skyldur sínar um að tryggja brotaþolum réttláta málsmeðferð, meðal annars með viðeigandi aðlögun og stuðningi innan réttarvörslukerfisins. Þetta kallar á víðtæka vitundarvakningu og að allt fagfólk innan þess fái viðeigandi þjálfun sem byggir á mannréttindum og ákvæðum SRFF. Án slíkra umbóta mun aðgengi að réttlæti áfram vera óáreiðanlegt og velta á því hvaða sérfræðingar koma að málum—sem gerir réttlæti tilviljunarkennt frekar en trygg réttindi.