Waste Management under Structural Constraints: Efficiency, Policy Reform, and Recycling Performance in Iceland

Abstract

This doctoral thesis evaluates the efficiency, policy translation, and recycling performance of municipal waste management systems in Iceland, a small and geographically dispersed Arctic economy. Based on an integrated multi-method research design, the thesis examines the transition from a fragmented and structurally constrained system toward a harmonised framework underpinned by an expanded Extended Producer Responsibility (EPR) mandate and the 2023 “Circular Law.” Rather than viewing policy implementation as a linear process, the thesis proposes that circular economy outcomes emerge through a hierarchical filtering mechanism. Combined efficiency analysis (Data Envelopment Analysis) and econometric modelling demonstrate that geographic dispersion, demographic volatility, and seasonal tourism act as binding structural constraints. What standard performance metrics often interpret as managerial inefficiency instead reflects the operational friction of Arctic logistics and systematic denominator bias. While the 2023 reform expanded and harmonised producer-financed responsibility, municipalities retained responsibility for organising collection services. Analyses of early recovery determinants using Grey Relational and econometric approaches, together with panel Interrupted Time Series analysis of residual-waste composition, show that institutional harmonisation does not produce uniform outcomes. The rollout of the mandatory four-bin source-separation system served as a critical household-facing operational interface and was associated with a structural break in the amount of biodegradable kitchen waste remaining in the general bin. However, the magnitude of these outcomes remained conditioned by local infrastructure configuration and spatial constraints. To synthesise these findings, the thesis develops an integrated four-level socio-technical framework. The framework shows how structural geography (Level I) filters how institutional design (Level II) is translated into operational infrastructure (Level III) and, ultimately, realised system outcomes (Level IV). The thesis concludes that in geographically heterogeneous environments, harmonised regulatory frameworks are necessary but insufficient; achieving a circular economy requires infrastructure systems that are explicitly adapted to local spatial conditions. The findings have practical relevance for the design of performance metrics, financing arrangements, and collection systems in geographically heterogeneous jurisdictions. Although developed from the Icelandic case, the analytical framework has potential transferability to other small, island, Arctic, and remote regions where common circular economy objectives must be implemented under markedly different spatial and service conditions.

Ísland einkennist í alþjóðlegum samanburði af smæð, strjálbýli og dreifðri byggð. Í þessari doktorsritgerð er lagt mat á hvernig tekist hefur að innleiða opinbera stefnumótun á sviði úrgangsmála hjá íslenskum sveitarfélögum. Sérstök áhersla er lögð á árangur endurvinnslu og skilvirkni skipulagsbreytinga, með tilliti til þeirra skorða sem innviðir og skipulag sorpmála setja. Rýnt er í þá umbreytingu sem átti sér stað árið 2023 þegar farið var úr ósamræmdu kerfi, sem einkenndist af skipulagslegum hindrunum, yfir í samræmt kerfi sem byggir á lögum um hringrásarhagkerfi og aukinni framleiðendaábyrgð (e. Extended Producer Responsibility, EPR). Greiningin tekur mið af landfræðilegum og lýðfræðilegum skorðum, fyrirkomulagi stjórnsýslu og flokkunarhegðun almennings sem samverkandi þáttum í einu heildstæðu kerfi. Í stað þess að líta á innleiðingu stefnu sem samfellt línulegt ferli, er hér lagt til að árangur hringrásarhagkerfis ráðist af þrepaskiptu mótunarferli (e. hierarchical filtering mechanism). Mat á skilvirkni með gagnaumhverfisgreiningu (e. Data Envelopment Analysis) ásamt hagfræðilegum greiningum sýnir að strjálbýli og lýðfræðilegur breytileiki, sér í lagi árstíðabundin ferðaþjónusta, setja kerfinu harðar ytri skorður. Frávik frá væntum árangri, sem hefðbundnir mælikvarðar túlka oft sem óskilvirkni í stjórnun, endurspegla fremur takmarkaða innviði, áskoranir í flutningi úrgangs í norðlægu umhverfi og þjónustuþörf umfram skráðan íbúafjölda (e. denominator bias). Þótt umbæturnar árið 2023 hafi aukið og samræmt fjárhagslega ábyrgð framleiðenda héldu sveitarfélög áfram ábyrgð á skipulagi sorphirðu. Fyrstu greiningar á áhrifaþáttum endurheimtar úrgangsefna með grárri tengslagreiningu og hagfræðilegum aðferðum (e. Grey Relational and Econometric Approaches), ásamt rofinni tímaraðagreiningu (e. Panel Interrupted Time Series) á samsetningu úrgangs í almenna sorpílátinu, sýna að samræming kerfa skilar ekki einsleitum árangri. Innleiðing hins lögbundna fjögurra flokka kerfis við heimili varð mikilvægur snertiflötur milli stefnumótunar og heimila og tengdist skýrum kerfislægum þáttaskilum í magni lífbrjótanlegs eldhúsúrgangs sem eftir var í almenna sorpílátinu. Engu að síður sýna niðurstöðurnar að áhrif umbótanna ráðast að verulegu leyti af staðbundnum innviðum og þeim landfræðilegu aðstæðum sem sveitarfélög búa við. Til að setja þessar niðurstöður í víðara samhengi er sett fram samþætt fjögurra stiga líkan. Líkanið varpar ljósi á hvernig landfræðilegar aðstæður móta hvernig stefnumótun og stjórnsýsla skila sér í þjónustuinnviðum og þar með í raunverulegan árangur kerfisins. Meginniðurstaða ritgerðarinnar er sú að í smáum og dreifðum sveitarfélögum dugar samræmt regluverk ekki eitt og sér, þótt það sé nauðsynleg forsenda framfara. Til að hringrásarhagkerfi nái árangri þurfa innviðir og þjónusta jafnframt að vera sérstaklega aðlöguð að staðbundnum aðstæðum. Niðurstöðurnar hafa hagnýtt gildi við mótun árangursmælikvarða, fjármögnunarfyrirkomulags og söfnunarkerfa á svæðum sem búa við ólíkar landfræðilegar aðstæður. Þótt greiningarramminn sé þróaður út frá íslenskum aðstæðum kann hann að hafa yfirfærslugildi fyrir önnur smá, eyja-, norðurslóða- og afskekkt svæði þar sem innleiða þarf sameiginleg markmið hringrásarhagkerfisins við mjög ólíkar landfræðilegar og þjónustutengdar aðstæður.